Yapay zeka düşüncelerimizi tahmin edebilir mi?

Yapay zeka düşüncelerimizi tahmin edebilir mi

İnsanlar, sosyal hayatlarında birbirlerinin davranışlarını gözlemleyerek makul tahminlerde bulunabilir. Bunu oldukça otomatik olarak, karmaşık bilişsel izleri takip ederek yaparız. Örneğin, karşımızdaki insanın tartıştığımız konuda ikna olduğunu, bizi görmezden geldiğini veya romantik bir ilişki içerisindeki duygularını sezebiliriz. Peki bunu bir yapay zeka da yapabilir mi?

Zihinselleştirme veya zihin teorisi olarak da bilinen bu durum karmaşık sosyal dünyada ilişki kurmamıza ve başkalarının duygu, arzu veya inançlarını kavramamızı sağlar. Oldukça insani bir davranış olan bu özelliğimiz bir robot tarafından gerçekleştirilebilir mi? Robotlar veya akıllı telefonlar yüz ifadelerimizi, tavırlarımızı izleyerek düşüncelerimizi tahmin edebilir mi?

Yakın zamanda yapılan bir yapay zeka çalışması, sadece gördüklerine değil göremediği veriler için de kararlar verebilen model bir sinir ağı geliştirildiğini öne sürdü. Bu çalışmada olayları başka birini bakış açısından algılayabilen bir format ortaya koyulduğu için önem taşıyor. Estonya Tartu Üniversitesi ve Berlin Humboldt Üniversitesi bilgisayar bilimcileri tarafından yapılan çalışmada, zihin teorisi yöntemi için şempanzelerden ilham alındı.

Şempanze deneyi

Şempanzelerde, en iyi yiyecek ve eşi bulmayı sağlayan baskın ve pasif hiyerarşik ilişki şekliyle yaşar. Çoğunlukla erkek olan dominant şempanze, itifaklar kurarak, diğerleri üzerinde güç oluşturarak konumunu korumaya çalışır. Tüm bu taktikler, bilişsel perspektif ve bir zihinselleştirme biçimi olarak görülebilir. Dominant şempanzenin bu taktikleri iyi sezildiğindeyse diğer şempanzeler tarafından avantaja dönüştürülebilir.

2000 yılında primatolog Brian Hare ve ekibi, ikincil şempanzelerin baskın erkeğin ava saldırma zamanları gibi tavırları sezebildiklerini öne süren kanıtlar sundu. Yeni yapılan çalışmada ise bilimciler, bu şempanzeler benzeri davranan yapay zeka geliştirdiler.

Şempanze hiyerarşik düzeninde yapılan çalışmalarda, bir muz ve iki şempanzeden oluşan bir arena kullanıldı. Baskın şempanze çoğunlukla oturarak çevresini gözlemledi ve muzu elde edebileceği zamanı tahmin etmeye çalıştı. Bu esnada ikincil şempanze, baskın olanın ve avın konumunun yanı sıra baskın şempanzenin baktığı yön ile ilgiliydi. İkincil şempanzenin dünya algısına baktığımızda egosantrik veya alosantrik olmak üzere iki tavır karşımıza çıkıyor. Egosantrik tavır, dünyayı kendi konumuna göre görmeyi anlatırken, alosantrik tavır kişinin kendisi dahil olmak üzere her şeyi aynı anda algılamasına dayanır.

Baskın şempanze ve yiyeceğin aynı yerde kaldı basit deneyde, ikincil şempanzeler alosantrik veya egosantrik oldukları iki durumda da en iyi şekilde davrandılar. Baskın şempanze bakmıyorken yemeği yiyor ve dayaktan kaçınabiliyorlardı. Yiyecek veya baskın şempanze rastgele yerlerde ortaya çıktığındaysa alosantrik şempanzeler diğerlerine göre çok daha iyi performans gösterdi.

Egosantrik şempanze, alosantrik olandan yüzde 37 daha fazla bilgiyi işlemek zorunda kalıyordu. Ayrıca konumu nedeniyle çevresi hakkında daha az bilgi sezebiliyordu. “Omniscience” denilen “sezgi” kavramı yapay zeka simülasyonunun kurulma şeklini belirledi.

Çalışmayı yürüten bilgisayar bilimcileri oluşturulan yapay şempanze modelini bakış açısının çok basitleştirilmiş bir versiyonu olarak açıklıyor. Yapay zeka dijital dünyadan gelen bilgileri algılama ve işlemede gerçek dünyadaki şempanzelerin karmaşıklığına henüz pek yaklaşamıyor.

AI-Şempanze adı verilen yapay zekanın yiyecek çalmak için edindiği bilgileri, sosyal ilişki kurmak gibi bakış açısı gerektiren durumlara genelleme ihtimali ise oldukça düşük.

Bu sonuçlar bizi yapay zekanın bir gün zihin teorisi geliştirip geliştiremeyeceği sorusuna götürüyor. Yapay zekanın karşıdaki kişi için sezgi oluşturabilmesi öncelikle kendi zihinlerinin performans olarak geliştirilmesini gerektiriyor. Peki bu nasıl bir tür zihin olmalı?

Dijital zihinlerle ilişkimiz

Hayvanlar aleminde, kendi aralarındaki sosyal sorunları çözmek için pek çok farklı zihin tipi bulunur. Şempanzeler agresif ve rekabetçi şekilde anlaşır, kargalar karşı düşmanlara karşı takım kurmada iyidir. Ahtapotlar kapalı kavanozlar kaçabilir, köpekler ise insani sosyal jestleri anlama başarılıdır. Zihin teorisinde, fillerin empati hissedebildiği, kuzgunlarınsa diğer kuşların zihinsel durumlarını tahmin edebildiği biliniyor.

Sadece insanda olan zihinlerde değil farklı canlılarda evrimleşen zihinlerin bize zekanın doğası hakkında öğreteceği çok şey var. Bugüne kadar yapılan çalışmaların çoğunda zihin teorisine sahip yapay zekaların insan benzeri olması gerektiğini varsayarak önemli noktaları atlıyor olabiliriz.

Yapay zeka veya dijital zihinler var olduğunda bizim onları anlamamız ve onların bizi anlaması için insan zihni yeterli olacak mı? İnsanlar, duygularını ve niyetlerini diğer canlılara ve robotlara yansıtabiliyor. İnsanlar için pek sorun gibi görünmeyen bu durum, yapay zekanın hisleri geliştirildiğinde ciddi bir sorun yaratabilir. Olumlu yönden bakarsak da yapay zeka ile olan ilişkilerimiz geliştikçe insanlar olarak diğer canlılara olan tavırlarımız da değişebilir.

Merve Şimşek
1996 yılı Muğla doğumlu. Yıldız Teknik Üniversitesi’ndeki mimarlık eğitimini 2020 yılında tamamladı. Eğitimi sırasında mimari ofislerde gerçekleştirdiği staj çalışmalarına ek olarak Natura ve YAPI dergilerinin editör ekibinde yer aldı. Halen Natura Dergi’nin editörlüğünü yürütüyor. Mimari, sanat, edebiyata ek olarak teknoloji ve bilim konularına ilgi duyuyor. İngilizce ve İspanyolca biliyor.